5. Sınıfta Ders Programı ve Sorumluluk Düzeni Nasıl Kurulur?
Okulun ilk haftaları geçmiş. Çocuk artık sınıfını biliyor, öğretmenlerini tanımaya başlamış. Fakat evde başka bir sorun yavaş yavaş ortaya çıkıyor.
“Yarın hangi dersler var?”
“Bilmiyorum.”
“Matematik ödevini yaptın mı?”
“Ödev mi vardı?”
“Fen kitabın nerede?”
“Galiba okulda kaldı.”
Bir süre sonra veli kendisini her akşam ders programını kontrol ederken, çantayı hazırlatırken, ödev hatırlatırken ve kaybolan defterleri ararken bulabiliyor.
Sonunda da şu cümle geliyor:
“Ben takip etmezsem hiçbir şeyini yapmıyor.”
Bu noktada asıl soru çocuğun ne kadar unutkan olduğu değil.
Şunu düşünmek daha yararlı:
Çocuğumuz sorumluluk almıyor mu, yoksa sorumluluklarını nasıl yöneteceğini henüz öğrenmedi mi?
Çünkü 5. sınıfta ders programı ve sorumluluk düzeni bir gecede oluşmaz. İlkokuldan ortaokula geçen çocuk, aynı anda daha fazla dersle, farklı öğretmenlerle ve artan görevlerle karşılaşır.
Bu nedenle amacımız çocuğun hiçbir şeyi unutmamasını sağlamak değildir.
Asıl amaç, unutsa bile kendi düzenini kurmayı ve sorumluluğunu takip etmeyi öğrenmesidir.
5. Sınıfta Neden Birden Her Şey Karışıyor?
İlkokulda çocuğun okul yaşamında sınıf öğretmeni önemli bir merkez oluşturur. Ortaokulda ise gün içinde birçok öğretmenle karşılaşır.
Bir öğretmen ertesi güne çalışma verir.
Başka bir öğretmen haftaya proje ister.
Bir diğer öğretmen defter getirmesini hatırlatır.
Çocuk bütün bunları zihninde tutmaya çalışır.
Üst veri kutusu bölmesini yeniden boyutlandırmak için yukarı ve aşağı ok tuşlarını kullanın.
Üstelik artık farklı ders kitapları, defterler, sınav tarihleri ve okul içindeki başka sorumluluklar da vardır.
Üst veri kutusu bölmesini yeniden boyutlandırmak için yukarı ve aşağı ok tuşlarını kullanın.
Üst veri kutusu bölmesini yeniden boyutlandırmak için yukarı ve aşağı ok tuşlarını kullanın.
Bu nedenle 5. sınıfa geçen bazı çocuklarda ilk aylarda dağınıklık görmek şaşırtıcı değildir.
Üst veri kutusu bölmesini yeniden boyutlandırmak için yukarı ve aşağı ok tuşlarını kullanın.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta var:
Çocuğun düzen kurmasını beklemek ile düzeni onun yerine kurmak aynı şey değildir.
Her akşam çantayı veli hazırlarsa çanta gerçekten eksiksiz olabilir. Fakat çocuk çantasını nasıl hazırlayacağını öğrenemeyebilir.
İşte 5. sınıfta kurmaya çalıştığımız denge tam burada başlıyor.
5. sınıfa geçişte yalnızca ders düzeni değil; yeni öğretmenler, arkadaşlıklar ve okula uyum da önemlidir. Bu süreci daha ayrıntılı ele aldığımız [5. Sınıfa Başlayan Çocuk Ortaokula Nasıl Uyum Sağlar? Öğrenci ve Veli Rehberi] yazımızı da inceleyebilirsiniz.”
“Ben Söylemezsem Yapmıyor” Diyorsanız Önce Buna Bakın
Bazen veliler çocuğun sorumluluk almadığını düşünüyor. Fakat biraz yakından baktığımızda bütün düzenin yıllardır yetişkin tarafından yönetildiğini görebiliyoruz.
Sabah:
“Çantanı aldın mı?”
Okuldan sonra:
“Ödevin var mı?”
Akşam:
“Yarınki derslerine baktın mı?”
Uyumadan önce:
“Beden eğitimi kıyafetini koydun mu?”
Çocuk bir süre sonra kendisi düşünmeye ihtiyaç duymuyor.
Çünkü sistem zaten çalışıyor.
Anne veya baba hatırlatıyor.
Bu nedenle çocuk 5. sınıfa geldiğinde sorumluluğu bir anda tamamen ona bırakmak da her zaman işe yaramaz.
Daha sağlıklı yol şudur:
Önce birlikte yapın, sonra kontrol edin, en sonunda geri çekilin.
Bu geçiş çocuğa “Artık her şeyi kendin yap.” demekten çok daha öğreticidir.
Küçük Bir Veli Kontrolü: Sorun Tam Olarak Nerede?
Son bir haftayı düşünün.
Çocuğunuz ders programına hiç bakmıyor mu? Ödevini öğreniyor ama yapmayı mı unutuyor? Çantasını hazırlıyor fakat gerekli kitapları karıştırıyor mu? Sınav tarihlerini son gün mü fark ediyor? Bir işi yapmaya başladığında tamamlayabiliyor mu? Yoksa sürekli sizin hatırlatmanıza mı ihtiyaç duyuyor?
Bu soruların hepsi aynı problemi göstermiyor.
Örneğin ödevi olduğunu bilmeyen çocukla, ödevi bildiği hâlde sürekli erteleyen çocuğun ihtiyacı farklıdır.
Birinde takip sistemi kurmak gerekir.
Diğerinde ise planlama ve başlama davranışı üzerinde çalışmak gerekebilir.
Bu nedenle “Çocuğum sorumsuz.” gibi genel bir etiket yerine daha somut konuşmak çok daha işe yarar.
“Ders programını kontrol etmeyi unutuyor.”
veya
“Ödevini biliyor ama ne zaman yapacağını planlayamıyor.”
dediğinizde çözüm de görünmeye başlar.
Ders Programını Çocuğun Yerine Takip Etmeyin, Takip Etmeyi Öğretin
- sınıfta ders programı çocuğun günlük yaşamını düzenleyen en basit araçlardan biridir.
Ancak program yalnızca duvara asılı bir kâğıt olarak kalırsa pek işe yaramaz.
Çocuk her akşam ertesi günün derslerine kısa süre bakmayı alışkanlık hâline getirmelidir.
Başlangıçta bunu birlikte yapabilirsiniz.
Örneğin akşam:
“Yarın hangi derslerin var, birlikte bakalım.”
deyin.
Çocuk programı okusun.
Kitap ve defterleri kendisi bulsun.
Siz yalnızca eksik olup olmadığına bakın.
Bir süre sonra ise:
“Yarınki derslerine baktın mı?”
diye hatırlatmak yeterli olsun.
Sonraki aşamada bu soruyu da bırakın.
Çünkü hedef çocuğun sizin sesinizi zihninde taşımaya devam etmesi değil, kendi kontrol sistemini oluşturmasıdır.
Çanta Hazırlamak Küçük Görünür Ama Çok Şey Öğretir
Çanta hazırlamak yalnızca okul malzemelerini yerleştirme işi değildir.
Çocuk aslında bu sırada planlama yapar.
Ertesi günü düşünür.
Gerekli olanla olmayanı ayırır.
Eksik malzemeyi fark eder.
Sonuçlarını değerlendirir.
Bu nedenle çocuğun çantasını sürekli hazırlamak, iyi niyetli olsa da önemli bir öğrenme fırsatını elinden alabilir.
Bir kitap unutulduğunda hemen paniğe kapılmayın.
Bazı küçük unutmaların doğal sonucunu yaşamak öğreticidir.
Elbette önemli bir sınav veya özel durum varsa destek olabilirsiniz. Ancak günlük yaşamın her küçük hatasını önceden engellemek zorunda değilsiniz.
Bazen bir gün kitabını unutmak, ertesi gün çantasını daha dikkatli hazırlamasını sağlayabilir.
“Ödevin Var mı?” Sorusu Yerine Ne Sorabilirsiniz?
Bu küçük değişiklik bile çocuğun sorumluluk algısını etkileyebilir.
“Ödevin var mı?”
sorusu bazen çocuğa şu mesajı verir:
“Ödevini takip eden kişi benim.”
Bunun yerine şöyle sorabilirsiniz:
“Bugünkü sorumluluklarını kontrol ettin mi?”
veya:
“Bugün okuldan sonra yapman gerekenleri nereden takip edeceksin?”
Bu sorular cevabı sizden çocuğa taşır.
Çocuk “Bilmiyorum.” dediğinde hemen listeyi siz çıkarmayın.
Biraz bekleyin.
“Öğrenmek için neye bakabilirsin?”
diye sorun.
Ders defteri olabilir.
Öğretmenin verdiği not olabilir.
Okulun kullandığı sistem olabilir.
Arkadaşına danışması gerekebilir.
Buradaki asıl kazanım ödevin bulunması değil, çocuğun bilgiye nasıl ulaşacağını öğrenmesidir.
Çocuğun Söylediği Cümleler Bize Ne Anlatabilir?
“Unuttum.”
“Öğretmen söylemedi.”
“Arkadaşım da yapmamış.”
“Defteri bulamadım.”
“Yarın yaparım.”
Bu cümleleri aynı şekilde değerlendirmemek gerekir.
“Unuttum.” diyen çocuk gerçekten takip sistemi kuramamış olabilir.
“Defteri bulamadım.” diyen çocuk fiziksel düzen konusunda zorlanıyor olabilir.
“Yarın yaparım.” diyen çocuk ise ne yapacağını biliyor ama başlamayı erteliyor olabilir.
Bu nedenle hemen:
“Sen zaten hiçbir şeyini takip etmiyorsun.”
demek yerine:
“Bu iş hangi noktada aksadı?”
diye bakmak çok daha faydalıdır.
Çünkü çocuğun çözmesi gereken şey karakteri değil, bir beceridir.
İyi Niyetle Yapılan Ama Sorumluluğu Zayıflatabilen Veli Davranışları
Veli olarak çocuğun zorlanmasını istememek çok anlaşılır. Ancak bazı yardımlar zamanla sorumluluğu çocuğun elinden alabilir.
Özellikle her akşam çantasını hazırlamak, ödevlerini sürekli kontrol etmek, unutulan her şeyi okula yetiştirmek, sınav tarihlerini çocuktan daha iyi takip etmek, öğretmene onun yerine soru sormak ve yapılan işi sürekli düzeltmek bu riski taşır.
Bunların hiçbiri tek başına “yanlış ebeveynlik” anlamına gelmez.
Sorun, bunun sürekli hâle gelmesidir.
Kendinize ara sıra şu soruyu sormak işe yarayabilir:
“Şu anda ona yardım mı ediyorum, yoksa yapabileceği bir işi onun yerine mi yapıyorum?”
Bu soru birçok durumda yol gösterir.
Evde 5. Sınıf İçin Basit Bir Sorumluluk Sistemi Nasıl Kurulur?
Karmaşık çizelgelere gerek yok. Bir ortaokul öğrencisinin günlük düzeninde birkaç temel kontrol noktası çoğu zaman yeterlidir.
Aşağıdaki basit akşam rutini, 5. sınıf öğrencisinin günlük sorumluluklarını adım adım takip etmesine yardımcı olabilir.
Bir ortaokul öğrencisinin günlük düzeninde üç temel kontrol noktası çoğu zaman yeterlidir:
Okuldan gelince: Bugün yapılacak bir görev var mı?
Çalışma öncesinde: Önce hangi işi yapacağım?
Akşam: Yarın hangi dersler var ve çantam hazır mı?
Bunları ilk günlerde görünür bir yere yazabilirsiniz.
Ancak listeyi büyütmeyin.
Çocuğun önüne on maddelik sorumluluk tablosu koymak, düzen kurmak yerine yeni bir yük oluşturabilir.
Az sayıda ama sürekli uygulanan kural, uzun listelerden daha değerlidir.
Ders Çalışma Programı Saat Saat mı Olmalı?
Her çocuk için ayrıntılı saat çizelgesi gerekmez.
Bazı öğrenciler saatli programla rahat eder. Bazıları ise programdaki küçük bir gecikmede bütün planın bozulduğunu düşünür.
Bu nedenle 5. sınıfta çoğu çocuk için başlangıçta sıra temelli plan daha kullanışlı olabilir.
Örneğin:
Okuldan gel → dinlen → sorumluluklarını kontrol et → ilk çalışma bölümünü yap → mola ver → gerekiyorsa ikinci çalışma bölümünü tamamla → çantanı hazırla → serbest zaman.
Bu sistemde saatler değişebilir ancak sıra korunur.
Böylece çocuk “17.05 oldu, program bozuldu.” diye düşünmez.
Zamanla ihtiyacına göre daha ayrıntılı planlama yapılabilir.
Programı kurarken telefon sık sık çalışma süresini bölüyorsa, [Ortaokul Öğrencilerinde Telefon ve Ders Dengesi Nasıl Kurulur?] rehberimize de göz atabilirsiniz
Hemen Bugün Deneyin
Bu akşam çocuğunuzun çantasını siz hazırlamayın.
Yanına oturun ve yalnızca şu soruyu sorun:
“Yarın hangi derslerin var?”
Programı kendisi açsın.
Kitapları kendisi bulsun.
Çantasına kendisi yerleştirsin.
Bir şey eksikse hemen söylemek yerine birkaç saniye bekleyin.
Kendisinin fark edip etmediğine bakın.
Eğer fark etmiyorsa:
“Programla çantanı bir kez daha karşılaştırmak ister misin?”
deyin.
Bu küçük uygulamada hedef çantanın kusursuz olması değildir.
Çocuğun kontrol etmeyi öğrenmesidir.
Çocuk Sürekli Unutuyorsa Ne Yapmalı?
Burada “Daha dikkatli ol.” demek genellikle yeterli olmaz.
Unutan çocuğun hatırlamasına yardımcı olacak bir sistem kurmak gerekir.
Örneğin küçük bir masa kartı kullanılabilir:
Ödev → Program → Çanta
Her akşam bu üç kelimeyi kontrol eder.
Bir süre sonra kartı kaldırabilirsiniz.
Çünkü görsel hatırlatıcıların amacı ömür boyu kullanılmak değil, davranış oluşana kadar destek vermektir.
Benzer şekilde telefon alarmı veya takvim de yaşına ve evdeki dijital kullanım kurallarına göre kullanılabilir.
Önemli olan hatırlatma sisteminin sürekli anne veya baba olmamasıdır.
Sınav Tarihlerini Kim Takip Etmeli?
Başlangıçta birlikte bir sınav takvimi oluşturabilirsiniz.
Ancak tarihleri veli yazıp her gün hatırlatıyorsa yine sorumluluk yetişkinde kalır.
Çocuğun öğretmeninden aldığı sınav tarihini kendisinin takvime işlemesi daha öğreticidir.
Sonra birlikte:
“Bu sınava son gece mi çalışmak istiyorsun, yoksa birkaç güne bölelim mi?”
diye konuşabilirsiniz.
Burada veli planın patronu değil, planlama becerisinin öğreticisi olur.
Bu fark çok önemlidir.
“Program Yaptık Ama Uymuyor” Sorunu
Velilerden en sık duyduğum cümlelerden biri budur:
“Program hazırlıyoruz ama iki gün sonra bırakıyor.”
Bazen sorun çocukta değil, programın kendisindedir.
Okuldan saat 16.00’da gelen bir çocuğa 16.10’da ders çalışmasını söyleyen program gerçekçi olmayabilir.
Ya da her gün iki saat kesintisiz çalışmayı hedefleyen bir plan çocuğun yaşına ve alışkanlığına uygun olmayabilir.
Program hazırlarken şu soruyu sorun:
“Bu program kağıt üzerinde güzel mi, yoksa bizim evde gerçekten uygulanabilir mi?”
İyi program en ayrıntılı olan değildir.
Sürdürülebilen programdır.
Çocuğunuz ders programını hazırlıyor ancak çalışmaya başlamakta zorlanıyorsa, [Çocuğum Ders Çalışmak İstemiyor: Tembellik Demeden Önce Bu Nedenlere Bakın] yazımızdaki neden ve çözüm önerileri de yardımcı olabilir.
Sorumluluk Almıyorsa Ceza Vermek Gerekir mi?
Her unutulan kitap veya yapılmayan görev için ceza sistemi kurmak genellikle sorumluluğu öğretmez.
Çocuk bir süre cezadan kaçınmak için işini yapabilir.
Fakat bizim istediğimiz daha farklıdır.
Çocuk zamanla:
“Bu benim işim.”
diyebilmeli.
Bu nedenle doğal sonuçlardan yararlanmak çoğu zaman daha öğreticidir.
Çantasını hazırlamadı ve bir kitabını unuttuysa her seferinde kitabı okula yetiştirmek yerine, uygun durumlarda bu sonucun sorumluluğunu yaşamasına izin verilebilir.
Elbette burada çocuğu zor durumda bırakmayı amaçlamıyoruz.
Ama her hatanın yetişkin tarafından temizlenmesi de öğrenmeyi engelleyebilir.
7 Günlük Küçük Sorumluluk Deneyi
Bir hafta boyunca bütün düzeni değiştirmeye çalışmayın.
İlk iki gün sadece nerede zorlandığını gözlemleyin. Üçüncü gün tek bir sorumluluk seçin. Örneğin yalnızca çanta hazırlama. Dördüncü ve beşinci gün siz hatırlatmadan önce kendisinin başlaması için zaman tanıyın. Altıncı gün işe yarayan yöntemi birlikte değerlendirin. Yedinci gün ise ikinci bir küçük sorumluluğu sisteme ekleyip eklememeye karar verin.
Bu yöntemin avantajı şu:
Çocuk aynı anda on alışkanlığı değiştirmeye çalışmaz.
Bir beceri biraz oturduktan sonra diğeri eklenir.
Küçük sorumlulukların toplamı zamanla bağımsızlık oluşturur.
Öğretmenler 5. Sınıfta Sorumluluk Gelişimini Nasıl Destekleyebilir?
- sınıfa yeni başlayan öğrencilerden ilk haftadan itibaren üst sınıflardaki öğrenciler kadar düzenli olmalarını beklemek gerçekçi olmayabilir.
Öğretmenler görevleri açık ve mümkün olduğunca tutarlı biçimde ifade ettiğinde çocukların takip etmesi kolaylaşır.
Ayrıca öğrencinin yalnızca unuttuğu zaman fark edilmesi yerine, sorumluluğunu kendi başına yerine getirdiği anların da görülmesi değerlidir.
Örneğin:
“Bugün gerekli malzemelerini kendin takip etmişsin.”
gibi kısa bir geri bildirim çocuğun davranışını fark etmesini sağlar.
Veli ve öğretmen arasında da benzer bir yaklaşım olması önemlidir.
Okul çocuğa sorumluluk verirken evde bütün görevleri yetişkin üstleniyorsa çocuk iki farklı sistem arasında kalabilir.
Ne Zaman Biraz Daha Yakından Bakmak Gerekir?
Her unutkanlık veya düzensizlik ciddi bir sorun değildir.
Özellikle 5. sınıfın ilk aylarında bazı karışıklıklar beklenebilir.
Ancak çocuk uzun süre boyunca çok basit günlük görevleri bile takip etmekte belirgin biçimde zorlanıyorsa durumu daha ayrıntılı incelemek yararlı olabilir.
Örneğin yalnızca okulda değil, günlük yaşamın birçok alanında yoğun unutkanlık varsa; yönergeleri takip etmekte sürekli güçlük çekiyorsa veya düzen kurma problemi akademik yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa öğretmeniyle görüşebilirsiniz.
Gerektiğinde okul psikolojik danışmanından da destek alınabilir.
Burada amaç çocuğa hemen bir etiket koymak değildir.
Nerede zorlandığını daha doğru anlamaktır.
Ayhan Hoca’dan Veliye Kısa Bir Değerlendirme
- sınıfta velinin yaşadığı en zor değişimlerden biri aslında çocuğun değil, kendi rolünün değişmesidir.
İlkokulda daha fazla kontrol ettiğiniz birçok işi artık yavaş yavaş çocuğunuza bırakmanız gerekir.
Bu kolay değildir.
Çünkü çocuk hata yapacaktır.
Bir gün kitabını unutabilir.
Bir ödevi son anda hatırlayabilir.
Çantasına yanlış defteri koyabilir.
İlk refleksimiz hemen düzeltmek olabilir.
Fakat bazen gelişim tam da o küçük hatanın ardından başlar.
Çocuk ertesi gün:
“Dün fen kitabımı unutmuştum, bugün önce onu koyayım.”
dediğinde yalnızca kitabını hatırlamış olmaz.
Kendi davranışından bir sonuç çıkarmıştır.
İşte sorumluluk dediğimiz şey biraz da budur.
Bu nedenle 5. sınıfta hedefimiz:
“Çocuğum hiç hata yapmasın.”
değil,
“Hata yaptığında ne yapacağını öğrenebilsin.”
olmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
5. sınıfta çantayı veli mi hazırlamalı?
İlk günlerde birlikte kontrol edilebilir. Ancak çantayı hazırlayan kişi mümkün olduğunca çocuk olmalıdır. Veli zamanla kontrolünü azaltmalı ve sorumluluğu öğrenciye bırakmalıdır.
5. sınıf öğrencisi için ders programı nasıl olmalı?
Program çocuğun okul saatine, dinlenme ihtiyacına ve ödev yoğunluğuna uygun olmalıdır. Çok ayrıntılı ve katı çizelgeler yerine uygulanabilir bir günlük sıra oluşturmak başlangıçta daha işlevsel olabilir.
Çocuğum ödevlerini sürekli unutuyor, ne yapmalıyım?
Öncelikle ödev bilgisini nereden takip edeceğini netleştirin. Küçük bir kontrol kartı, ajanda veya takvim kullanılabilir. Amaç sürekli veli hatırlatması yerine çocuğun kullanabileceği bir takip sistemi oluşturmaktır.
Çocuğum program yapıyor ama uygulamıyor. Neden?
Program fazla yoğun, gerçekçi olmayan veya çocuğun oluşturulmasına katılmadığı bir plan olabilir. Önce programı küçültmek ve tek bir uygulanabilir çalışma bölümüyle başlamak işe yarayabilir.
5. sınıfta sorumluluk kazandırmak için ödül kullanılmalı mı?
Her sorumluluğu ödüle bağlamak gerekmez. Çocuğun kendi işini takip ettiğini fark etmek ve bunu sözel olarak belirtmek çoğu zaman daha değerlidir. Amaç davranışın zamanla dış ödülden bağımsız hâle gelmesidir.
Sonuç: Amaç Kusursuz Bir Program Değil, Kendi Düzenini Kurabilen Bir Çocuk
- sınıfta ders programı ve sorumluluk düzeni oluştururken bütün sistemi bir gecede değiştirmeye çalışmayın.
Önce küçük bir alan seçin.
Çanta hazırlama olabilir.
Ödev takibi olabilir.
Ders programına bakmak olabilir.
Bir beceri oturduğunda diğerine geçin.
En önemlisi de çocuğun yapabileceği işleri onun yerine yapmamaya çalışın.
Çünkü ortaokulda çocuğun yalnızca daha fazla ders öğrenmesini istemiyoruz.
Kendi işini takip etmeyi, zamanını planlamayı, hata yaptığında çözüm aramayı ve gerektiğinde yardım istemeyi de öğrenmesini istiyoruz.
Bugün sizin hatırlatmanız olmadan çantasını hazırlaması küçük bir şey gibi görünebilir.
Fakat bu küçük davranışın arkasında çok daha büyük bir kazanım vardır:
“Ben kendi sorumluluğumu takip edebilirim.”
Ortaokul yıllarında geliştirmek istediğimiz temel duygu da tam olarak budur.
Yazar Hakkında
Bu içerik; 5. sınıfa başlayan öğrencilerin ders programı, çalışma düzeni ve sorumluluk becerilerini geliştirmelerine yardımcı olmak, velilerimize ve öğretmenlerimize rehberlik etmek amacıyla Psikolojik Danışman ve Çocuk Gelişimi Uzmanı Ayhan Hoca tarafından kaleme alınmıştır. Okula uyum, ders çalışma alışkanlıkları, öğrenci motivasyonu, okul yaşamı ve çocuk gelişimi hakkında merak ettiğiniz soruları üst menüde yer alan Ayhan Hoca’ya Sor sayfasından bana ücretsiz olarak iletebilirsiniz.
0 yorum