Açık, Örtük Anlam ve Kesin Çıkarım
Bir cümlede doğrudan verilen bilgiyle sezdirilen anlamı ayırır; yalnızca kesin olarak desteklenen çıkarıma ulaşır.
Konuyu öğren
Açık anlam, cümlenin doğrudan söylediği bilgidir. Örtük anlam ise söylenmeyen fakat kullanılan sözcük ve yapıların düşündürdüğü bilgidir. Örneğin “Artık kendi notlarını düzenliyor.” cümlesi, kişinin önceki dönemde bunu yapmadığını ya da düzenli yapmadığını düşündürür.
“De, da”, “bile”, “yalnızca”, “yeniden”, “ilk kez” gibi sözcükler önemli ipuçlarıdır. Ancak ipucu bir olasılığı düşündürse bile metinde verilmeyen süre, kişi, sayı veya sebep kendiliğinden eklenemez.
Kesin çıkarımda metnin doğru olması durumunda sonucun da mutlaka doğru olması gerekir. Güçlü ama kanıtlanmamış tahmin ile kesin bilgiyi ayırmak için her seçenek hakkında “Metin başka türlü de gerçekleşebilir mi?” diye düşün.
Geçen yıl yalnız hafta sonları ziyaret edilebilen bilim atölyesi, bu yıl hafta içi de kapılarını açıyor. Bu bilgiden hangisine kesin ulaşılır?
Doğru cevap: C. “Hafta içi de” ifadesi, bu günlerin ziyaret takvimine eklendiğini açıkça bildirir. Diğer seçeneklerde ziyaretçi sayısı, hafta sonunun kalkması veya açılış saatleri hakkında verilmemiş bilgiler vardır.
Metnin kesin bildirdiği bilgiyi genişletip yeni bir sayı, neden veya süre uydurmak.
Örtük ipucunu belirle; kesin olmayan tahmini bilgiye dönüştürme.
Neden, Amaç ve Sonuç İlişkileri
Bir olayın gerçekleşme nedeni ile ulaşılmak istenen amacı farklı değerlendirebilir.
Konuyu öğren
Neden-sonuç ilişkisi gerçekleşmiş bir olayın hangi etkene bağlı olduğunu açıklar. Amaç-sonuç ilişkisi ise yapılan işten beklenen hedefi gösterir; amaç gerçekleşmiş olmak zorunda değildir.
“Yağmur başladığı için açık hava gösterisi ertelendi.” cümlesi gerekçeyi, “Seyirciler rahat izleyebilsin diye gösteri kapalı salona alındı.” cümlesi amaçlanan durumu verir. “İçin” ifadesi tek başına ayırt edici değildir; anlam ilişkisini olayların zamanına ve niyetine bakarak kur.
İki olayın aynı zamanda gerçekleşmesi, birinin diğerine neden olduğunu kanıtlamaz. Neden belirtmek için metnin nedensel bağı desteklemesi gerekir.
Kuvvetli rüzgâr nedeniyle açık hava söyleşisi ertelendi; konuşmacıların daha iyi duyulabilmesi için yeni buluşma kapalı salonda planlandı. Bu cümlede erteleme nedeni ve kapalı salona geçme amacı hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Doğru cevap: B. Ertelemenin nedeni rüzgârdır; kapalı salon seçiminde ulaşılmak istenen hedef konuşmacıların iyi duyulmasıdır. Böylece olmuş olay ile beklenen yarar ayrı değerlendirilir.
Gerekçe ile hedefi karıştırmak; yalnızca “için” sözcüğüne bakarak ilişki kurmak.
Neden: Niçin oldu? Amaç: Ne sağlanmak istendi?
Koşul, Gereklilik ve Sınırlama
Bir koşulun gerekli mi yeterli mi olduğunu belirler; “yalnızca”, “ancak” gibi sözlerin kapsamını korur.
Konuyu öğren
Koşul cümleleri bir olayın başka bir duruma bağlı olduğunu belirtir. “Başvurun kabul edilirse görüşmeye çağrılabilirsin.” cümlesi kabulün görüşme için koşul olduğunu gösterir; ancak bunun görüşmeye kesin çağrılma garantisi olduğu sonucuna varılamaz.
Bir işin gerçekleşmesi için zorunlu olan koşul “gerekli”dir. Bu koşul sağlandığında işin kesin gerçekleşmesini sağlayan koşul ise “yeterli” sayılır. Aynı koşul her zaman hem gerekli hem yeterli değildir.
“Yalnızca”, “sadece”, “en az”, “en çok”, “ancak”, “-e kadar” gibi ifadeler kapsamı daraltır veya sınır koyar. Bu sözleri seçeneklere aktarırken düşürmek, cümlenin anlamını fark edilmeden değiştirebilir.
“Gece okuma salonunun açılabilmesi için güvenlik onayı zorunludur; onay gelse bile görevli listesi tamamlanmadan açılış yapılamaz.” açıklamasından hangisi çıkar?
Doğru cevap: A. Metinde güvenlik onayı gerekli koşuldur. Görevli listesi de tamamlanacağı için onay tek başına açılışı garanti etmez.
Gerekli koşulu yeterli saymak ya da “ancak/yalnızca” sınırını düşürmek.
Gerekli koşul = olmadan olmaz; yeterli koşul = varsa kesin olur.
Öznel, Nesnel ve Kanıta Dayalı Yargılar
Kişisel değerlendirmeyi doğrulanabilir bilgiden ayırır; bir kanıtın desteklediği yargının sınırını değerlendirir.
Konuyu öğren
Nesnel yargı gözlem, sayım, belge veya ölçümle doğrulanabilen bilgidir. Öznel yargı ise beğeni, yorum veya kişisel değer yargısı taşır. “Sergide on dört resim var.” nesnel; “Bu resimlerin en etkileyicisi girişteki.” özneldir.
Aynı cümlede hem nesnel bilgi hem öznel değerlendirme yer alabilir. “Yeni kütüphanede sekiz çalışma masası bulunuyor ve bunların yerleşimi çok kullanışlı.” ifadesinin ilk bölümü sayılabilir, ikinci bölümü kişisel değerlendirmedir.
Bir ölçümün geçerli olduğu grup ile bütün bir topluluk aynı değildir. Küçük bir örneklemden sınırsız genelleme yapmak, doğrulanabilir veri bulunsa bile yanlış sonuç doğurabilir.
“Müzede bu ay on iki yeni eser sergilenmeye başlandı; seçilen aydınlatma bu eserleri daha etkileyici gösteriyor.” değerlendirmesinde hangi anlam özelliği vardır?
Doğru cevap: B. “On iki eser” sayımla doğrulanabilir. “Daha etkileyici” sözü kişisel beğeni içerir.
Cümlede sayı geçtiği için bütün cümleyi nesnel saymak.
Doğrulanabilir mi? Nesnel. Kişisel beğeni mi? Öznel.
Karşılaştırma, Ortaklık ve Aşamalı Değişim
İki görüşün aynı ve farklı yönlerini, bir olayın zaman içindeki değişimini ayırt eder.
Konuyu öğren
Karşılaştırma yalnız “daha” sözcüğüyle yapılmaz. İki kişinin görüşündeki ortak hedefi ya da iki yöntemin hangi ölçütlerde ayrıldığını saptamak da karşılaştırmadır.
“İlk gün kısa notlar alan Ada, sonraki haftalarda daha ayrıntılı özetler yazdı.” ifadesi zaman içinde aşamalı gelişime işaret eder. Tek seferlik değişim ile adım adım ilerleyen değişimi ayır.
İki görüşün her ayrıntıda aynı olması gerekmez. Ortak yargıyı seçerken iki konuşmacının da açıkça desteklediği ifadeyi bulmalı, yalnız birine ait gerekçeyi ikisinin ortak düşüncesi gibi sunmamalısın.
Bir arşivci belgeleri yıllara göre, başka bir arşivci ise konu başlıklarına göre sınıflandırıyor. Her ikisi de araştırmacıların aradıklarına kolay ulaşmasını hedefliyor. Bu iki yaklaşım arasındaki ilişkiyi en doğru belirten yargı hangisidir?
Doğru cevap: A. Sınıflandırma ölçütleri farklıdır fakat aranan belgeye erişimi kolaylaştırma amaçları ortaktır.
Bir ortak amaç görülünce bütün yöntem ve gerekçeleri de aynı saymak.
Karşılaştırmanın ölçütünü belirle; ortak ve farklı yönleri ayrı yaz.
Duygu, Tutum, Sitem, Hayıflanma ve Öz Eleştiri
Konuşanın değerlendirmesindeki duygu ve yöneldiği kişiyi belirler; yakın duyguları ayırt eder.
Konuyu öğren
Sitem, beklenen yakınlığı veya davranışı göremeyen kişinin karşısındakine kırgınlığını dile getirmesidir. “Hiç değilse haber verseydin.” sözünde, karşıdakinin davranışından duyulan kırgınlık vardır.
Hayıflanma, geçmişte değerlendirilemeyen bir fırsattan duyulan üzüntüdür: “Keşke o söyleşiye gitseydim.” Öz eleştiri kişinin kendi hata veya eksikliğini kabul etmesidir: “Planı zamanında paylaşmadım; gecikmede benim de payım var.”
Aynı söz içinde sevinç ve kaygı, takdir ve çekince bir arada bulunabilir. Tek bir duygu sözcüğünü seçip diğerlerini göz ardı etme; bütün tutumu dikkate al.
“Geçen yılki araştırma gezisinin günlüklerini saklamayı akıl edemedik, şimdi o notlara ne kadar ihtiyacımız var!” diyen kişi hangi duyguyu öne çıkarıyor?
Doğru cevap: D. Konuşan, geçmişte notları saklamamış olmaktan üzüntü duyuyor; bu hayıflanmadır.
Her üzüntüyü sitem saymak; duygu kime ve hangi zamana yönelmiş diye sormamak.
Sitem karşıdakine, hayıflanma geçmiş fırsata, öz eleştiri kişinin kendi hatasına yönelir.
Olasılık, Kesinlik, Varsayım ve Ön Yargı
Bir yargının kesinlik derecesini değerlendirir; varsayım ile kanıtsız ön yargıyı ayırır.
Konuyu öğren
“Kesinlikle”, “mutlaka” kesinlik; “olabilir”, “belki”, “sanırım” ihtimal bildirir. Bir cümleyi yeniden ifade ederken ihtimali kesin yargıya çevirmek anlamı bozar.
Varsayım, gerçekliği zorunlu olmayan bir durumun geçici olarak doğru kabul edilmesidir: “Diyelim ki kütüphane bugün kapalı; araştırmayı nasıl sürdürürüz?” Bu bir yargıyı sınamak içindir.
Ön yargı ise yeterli kanıt toplanmadan kişi veya durum hakkında hüküm vermektir. “Yeni katılanın sunumu iyi olamaz.” cümlesi sunum görülmeden verilen olumsuz yargıdır. Öngörü ise eldeki işaretlerden geleceğe ilişkin tahmindir; kesin sonuç olarak sunulmamalıdır.
Araştırmacı, “Bulduğumuz izler eski yolun bu bölgeden geçmiş olabileceğini düşündürüyor; yeni bulgulara kadar kesin konuşmayalım.” diyor. Bu söz hangi yaklaşıma örnektir?
Doğru cevap: C. “Olabilir” ihtimali, “kesin konuşmayalım” ise kanıt sınırını gösterir. Araştırmacı ihtiyatlı davranır.
“Olabilir” ifadesini kesinliğe çevirmek veya ihtiyatı bilgisizlik sanmak.
Olasılık ile kesinliği karıştırma; varsayım geçici kabul, ön yargı kanıtsız hüküm.
Eleştiri, Öneri ve Gerekçeli Değerlendirme
Bir değerlendirmede ölçüt, gerekçe ve çözüm önerisi arasındaki anlam bağlantısını kurar.
Konuyu öğren
Eleştiri her zaman olumsuz olmak zorunda değildir: Bir çalışmanın güçlü ve geliştirilmesi gereken yönlerini ölçüte göre değerlendirmek eleştiridir. Sağlam değerlendirme somut örnek veya kanıtla desteklenir.
Öneri, tespit edilen sorunu gidermeye yönelen uygulanabilir bir adım içermelidir. “Afişin yazıları uzaktan okunmuyor.” eleştirisine “Yazı boyutu artırılmalı ve kontrast yükseltilmeli.” önerisi uygun düşer; afişin müziğini değiştirmek sorunu gidermez.
Çeldiriciler çoğu zaman gerekçeyi atlayan, eleştiriyi genelleyen veya soruna ilgisiz bir öneri sunan cümlelerden oluşur. Kararın hangi ölçüte göre verildiğine odaklan.
“Gezi kılavuzunda tarihî yapıların adları yazıyor ancak kullanılan bilgiler için kaynak belirtilmemiş. Okurun bilgiyi doğrulayabilmesi amacıyla her bölümün sonuna kısa kaynakça eklenmeli.” sözü hangi yapıya sahiptir?
Doğru cevap: B. Eksik kaynak gösterimi sorun olarak belirlenmiş; doğrulama ihtiyacı gerekçe, kaynakça ekleme ise çözüm önerisidir.
Öneri var diye onu sorunun nedenine bağlamadan doğru saymak.
Eleştiride ölçüt, kanıt, etkisi ve ilgili çözümü sırayla belirle.
Anlamca Eşdeğerlik ve Kapsamı Koruyarak Aktarma
Bir yargıyı yeniden söylerken nicelik, koşul, olasılık ve özne kapsamını korur.
Konuyu öğren
Anlamca eşdeğer cümleler sözcüğü sözcüğüne aynı olmak zorunda değildir; aynı koşullarda aynı sonucu bildirmelidir. “Her kitap aynı etkiyi yaratmaz.” ile “Kitapların etkileri birbirinden farklı olabilir.” yakın görünür; fakat kesinlik ve kapsamın aynı olup olmadığı ayrıca incelenmelidir.
“Öğrencilerin bir bölümü”, “çoğu”, “tamamı”, “yalnızca” ifadeleri farklı nicelik bildirir. “Araştırma sonuçları bir olasılığa işaret ediyor.” cümlesini “Araştırma bu durumu kanıtladı.” diye aktarmak yargıyı güçlendirir ve anlamı değiştirir.
Metnin söylemediği kişiyi, zamanı, gerekçeyi veya kesinlik derecesini seçeneğe ekleme. Yeniden anlatımda “Ne kadar? Kim? Hangi koşulda? Ne ölçüde kesin?” sorularını karşılaştır.
“Bu dönem okulun açtığı atölyelerin çoğuna düzenli katılım sağlandı; birkaçında ise henüz yeterli kayıt yok.” cümlesini anlamını değiştirmeden aktaran ifade hangisidir?
Doğru cevap: D. “Çoğu” büyük kısmı, “birkaçında” ise bazılarını karşılar. D seçeneği bu iki nicelik sınırını korur.
Çoğu → tamamı; olabilir → kesin; bazı → bütün dönüşümlerine dikkat etmemek.
Niceliği, kapsamı, koşulu ve kesinlik derecesini aynen koru.
Anlam Tutarlılığı, Karşıtlık ve Genelleme
Bir metinde birbirini dışlayan yargıları bulur; kanıtın sınırını aşan genellemeleri belirler.
Konuyu öğren
Anlamca çelişen yargılar aynı kişi, zaman ve koşul için birlikte doğru olamaz. “Toplantıya hiçbir veli katılmadı.” ve “Toplantıda üç veli görüş bildirdi.” sözleri aynı toplantıyı anlatıyorsa çelişir.
“Kesin olarak yaklaşık on kişi”, “belki mutlaka gelecek” gibi kullanımlarda kesinlik ve tahmin bildiren sözler gereksiz biçimde çatışır. Anlatımın amacı korunarak çelişen ögelerden biri seçilmelidir.
Az sayıda gözlemden büyük bir evren hakkında kesin hüküm çıkarmak hatalı genellemedir. “Görüştüğümüz beş öğrenci bu kitabı sevdi.” ifadesi, okuldaki herkesin aynı görüşte olduğunu kanıtlamaz.
Aynı gün ve aynı etkinlik için hazırlanmış iki raporda “Bütün katılımcılar değerlendirme formunu doldurdu.” ve “Dört katılımcı değerlendirme formunu hiç doldurmadı.” yazıyor. Bu raporların anlam ilişkisi nedir?
Doğru cevap: A. Aynı katılımcı grubu ve aynı etkinlik hakkında biri herkesin doldurduğunu, diğeri dört kişinin doldurmadığını bildirir. İkisi birlikte doğru olamaz.
Zamanı veya grubu denetlemeden çelişki var demek; sınırlı gözlemi tüm gruba yaymak.
Çelişki: Aynı kişi/zaman/koşulda birlikte doğru olamayan iki yargı.