Zarfı Sözcük Görevinden Tanıma
Bir sözcüğün zarf olup olmadığını görünüşüne değil, cümlede etkilediği sözcüğe bakarak belirler.
Konuyu öğren
Zarf; fiili, fiilimsiyi, sıfatı veya başka bir zarfı çeşitli açılardan belirleyen sözcük ya da söz grubudur. Bir sözcüğün sözlükteki anlamı, her cümlede aynı görevde kullanıldığı anlamına gelmez. “Hızlı tren geldi.” cümlesinde hızlı, tren adını niteler; “Tren hızlı geldi.” cümlesinde ise gelme eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirtir. İlk kullanım sıfat, ikinci kullanım durum zarfıdır.
Zarfı ararken cümlede önce yüklemi belirlemek güvenilir bir başlangıçtır. Yükleme “nasıl, ne zaman, ne kadar, nereye, niçin” sorularını yönelt; fakat çıkan her cevabın otomatik olarak zarf olduğunu varsayma. Örneğin “Kütüphanede çalıştık.” cümlesindeki kütüphanede sözcüğü bulunma hâli eki almış addır. Buna karşılık “İçeri girdik.” cümlesindeki içeri, eylemin yönünü belirten yer-yön zarfıdır.
Sözcük türü ile sözün cümlede üstlendiği görev birbirine karıştırılmamalıdır. “Öğrenci sabah erken geldi.” cümlesinde sabah ve erken eylemin zamanına ilişkin farklı bilgiler verebilir. Aynı sözcük başka bir örnekte adı da niteleyebilir: “Erken saatler daha sakindir.” Burada erken, saatler adını belirttiği için sıfattır. Yorum, tek başına sözcük listesine değil cümlenin yapısına dayanır.
Bir test seçeneğini denetlerken üç soruyu sırayla sor: Hangi sözcük inceleniyor? Hangi sözcüğe bağlanıyor? Onun hangi yönünü belirliyor? Aynı biçimdeki iki sözcüğün farklı görevlerini göstermek, yalnızca zarf türünün adını bilmekten daha güçlü bir dil bilgisi becerisidir.
I. “Hızlı tren perona yaklaştı.” II. “Tren perona hızlı yaklaştı.” Bu iki cümlede “hızlı” sözcüğünün görevleri sırasıyla hangisidir?
Doğru cevap: C. A: İkinci cümlede hızlı, tren adını değil yaklaşma eylemini belirler. B: İlk cümlede hızlı, yaklaşma eylemini değil tren adını niteler. C: İlk cümlede hızlı tren adını niteler; ikincisinde yaklaşmanın nasıl olduğunu bildirir. D: İlk cümlede hızlı doğrudan adın önünde bulunur; zarf olarak yorumlanamaz.
Sözcüğün sözlük anlamına bakıp her bağlamda aynı türde kullanıldığını sanmak.
Zarfı biçimden değil bağlandığı sözcükten tanı.
Durum Zarfları: Eylemin Yapılışı
Eylemin gerçekleşme biçimini bildiren durum zarflarını cümledeki diğer belirleyicilerden ayırır.
Konuyu öğren
Durum zarfı fiilin nasıl yapıldığını belirtir: “Dikkatle inceledi.”, “Yavaşça açtı.”, “Sessizce ilerledi.” gibi. Durum zarfının biçimi tek bir eke veya sözcük grubuna bağlı değildir. “Koşarak geldi.” sözünde koşarak, gelmenin yapılış biçimini; “Gülümseyerek anlattı.” sözünde gülümseyerek, anlatma sırasında gerçekleşen davranışı gösterir.
Bir metinde birbirine yakın iki eylem varsa zarfın hangi eyleme bağlandığı gözden kaçabilir. “Görevli dikkatle ayırdığı belgeleri hızla taşıdı.” cümlesinde dikkatle ayırma; hızla taşıma eylemini niteler. İki zarfın yerini değiştirirsek eylemlerin nasıl gerçekleştiğine ilişkin bilgi de değişmiş olur. Metni düzenleme sorularında yalnız sözcükleri korumak yeterli değildir; sözcüklerin bağlı olduğu eylemi de korumak gerekir.
Durum zarfıyla sıfatı ayırırken adı ve fiili karşılaştır: “Titiz araştırmacı notları düzenledi.” cümlesinde titiz adı niteler. “Araştırmacı notları titizlikle düzenledi.” cümlesinde titizlikle eylemi belirler. Sıfatı zarf yerine kullanmak, bazen kulağa doğal gelse de dil bilgisel görevi yanlış açıklamaya yol açar.
“Nasıl?” sorusuna cevap veren bütün sözler tek başına bir sözcük olmak zorunda değildir: “Kimseyi rahatsız etmeden çıktı.” söz grubu da yapılış biçimini gösterir. Ancak “Kimse gelmeden çıktı.” örneğinde gelmeden, zaman ilişkisi de kurabilir. Zarf-fiil biçiminin görevini doğru çözmek için fiiller arasındaki ilişkinin ne olduğunu cümle üzerinden değerlendirmek gerekir.
“Görevli dosyaları dikkatle ayırdı, ardından bulguları sessizce açıkladı.” cümlesindeki zarflara ilişkin hangi değerlendirme doğrudur?
Doğru cevap: A. A: Dikkatle, ayırma; sessizce, açıklama eyleminin nasıl yapıldığını anlatır. B: Her iki sözcük de eylemin biçimini anlatır; dikkatle zaman bildirmez. C: Sözcükler kendilerine yakın ve anlamca ilgili fiilleri belirler; zaman bildirmezler. D: Dosyaları ve bulguları isimdir; bu iki kullanımda zarflar isimleri nitelemez.
Birden çok eylem bulunan cümlede zarfın yanındaki ilk isme bağlandığını düşünmek.
Durum zarfı eylemin yapılışını anlatır: Nasıl yaptı?
Zaman Zarfları: Olayın Zamanı
Zaman zarflarını konuşma anına ve olayların başlangıç/sonuna göre yorumlar.
Konuyu öğren
Zaman zarfları eylemin ne zaman gerçekleştiğini belirtir: dün, şimdi, yarın, az önce, birazdan, henüz, artık, erkenden, sonra gibi. Bu sözcükler tek başlarına yalnız zaman adları değildir; cümlede nasıl kullanıldıklarına bakılır. “Sabah erken uyandık.” cümlesindeki sabah eylemin zamanını; “Sabahın sessizliği” sözündeki sabahın ise bir ad tamlamasının parçasını oluşturur.
Dün, bugün ve yarın sözcükleri konuşma veya yazma tarihine bağlıdır. 18 Ekim’de “Dün afişi hazırladık; yarın kapıları açacağız.” diyen görevli, 17 Ekim ve 19 Ekim’i kasteder. Bir duyuruda bu ifadeleri tarihe dönüştürürken okurun duyuruyu daha sonra okuyabileceği de düşünülmelidir. Kesin tarihin bilindiği duyurularda açık tarih yazmak belirsizliği azaltır.
“Henüz bitmedi” ifadesi işin konuşma anına kadar tamamlanmadığını; “artık kullanılabiliyor” ifadesi önceki duruma göre bir değişiklik gerçekleştiğini bildirir. Benzer biçimde “çoktan bitti”, işin beklenenden önce tamamlandığını düşündürebilir. Bu zarflar bir raporda rastgele birbirinin yerine kullanılamaz; olayın gerçekleşme durumuna ilişkin kanıtla uyuşmalıdır.
Zaman ilişkilerini çözerken kronolojik çizelge çizmek işe yarar: geçmişte gerçekleşenler, şu anda sürenler ve gelecekte planlananlar ayrı tutulur. “Gelecek salı başlayacak” sözünü “geçen salı başladı” biçiminde değiştirmek yalnız bir zarf değişikliği değildir; olayın gerçekleşme durumunu da farklılaştırır. Seçenekleri bu sınırlarla tek tek karşılaştır.
Bir görevli 18 Ekim’de “Dün etiketleri tamamladık; sergiyi yarın açacağız.” dedi. Olayların takvimdeki karşılığını doğru veren cümle hangisidir?
Doğru cevap: D. A: Dün konuşma tarihinden bir gün öncesidir; etiketleme 18 Ekim değildir. B: Yarın konuşma tarihinden bir gün sonrasıdır; sergi 18 Ekim’de açılmaz. C: Dün ve yarın yer değiştirmiştir; tarihler ters verilmiştir. D: 18 Ekim’e göre dün 17, yarın 19 Ekim’dir; iki zaman zarfı doğru çözülmüştür.
Dün/bu gün/yarın sözcüklerini konuşma tarihinden bağımsız, sabit tarihler gibi yorumlamak.
Zaman zarfını takvimde konuşma anına bağla.
Zamanın Sıklığı ve Olay Sırası
Eylemin ne zaman yapıldığıyla ne sıklıkla tekrarlandığını ve hangi işlemden sonra gerçekleştiğini ayırır.
Konuyu öğren
Zaman zarfları yalnız bir tarih bildirmez; eylemin tekrarlanma sıklığını veya öncelik-sonralık ilişkisini de gösterebilir. “Her hafta buluşuruz.” ifadesi düzenli tekrar; “Geçen hafta buluştuk.” ifadesi belirli bir geçmiş zaman bildirir. “Sık sık kontrol etti.” sözünde eylemin birden fazla kez tekrarlandığı belirtilir; hangi tarihte gerçekleştiği açıklanmaz.
Bir metni özetlerken “önce, ardından, daha sonra, nihayet” gibi bağlayıcı zaman ifadelerinin işaret ettiği sıra korunmalıdır. “Önce belgeleri taradı, ardından adlandırdı.” cümlesini “Önce adlandırdı, ardından taradı.” diye değiştirmek işlemleri ters çevirir. Sorularda ek bir koşul bulunuyorsa — örneğin son tarih veya başlangıç saati — metindeki o koşulla da uyuşan seçeneği aramak gerekir.
“Gün aşırı” ile “her gün” aynı sıklıkta değildir. Gün aşırı bir gün ara vererek yinelenen işi; her gün kesintisiz günlük tekrarı gösterir. “Bir kez” ve “birkaç kez” de aynı değildir. Bu farklar çoğu zaman takvim veya kayıt çizelgesi verilerek ölçülür; yalnız zarfın adını söylemek yeterli olmaz.
Soru çözerken zaman bilgisini üç başlıkta not et: olayın tarihi, olayların birbirine göre sırası ve eylemin tekrar sayısı/sıklığı. Bir seçenekte tarih doğru olup sıklık yanlış olabilir. Güçlü çeldiricileri elemek için bütün koşulların aynı anda doğru olmasına bak.
Bir kulüp önce her cuma, yeni dönemden başlayarak ise salı ve cuma günleri toplanacaktır. Aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi sıklık değişimini doğru belirtir?
Doğru cevap: B. A: İlk dönemde yalnız cuma günü toplantı vardır, haftada iki değildir. B: İlk dönemde bir, ikinci dönemde iki farklı günde toplantı düzenlenir. C: Verilen program ayda bir veya her gün toplantıyı desteklemez. D: Salı ve cuma arasında eşit bir günlük aralık olmadığından “gün aşırı” sonucu çıkmaz.
Sıklık artışını “daha erken” ya da “daha uzun” gibi başka bir zaman anlamıyla karıştırmak.
Zamanı, sırayı ve sıklığı ayrı denetle.
Miktar Zarfları ve Derecelendirme
Miktar zarfının fiili, sıfatı veya başka zarfı hangi yönden etkilediğini belirler.
Konuyu öğren
Miktar zarfları ne kadar, ne ölçüde, ne derece sorularını karşılar: çok, az, epey, biraz, oldukça, daha, en, son derece, yeterince gibi. “Çok çalıştı.” cümlesinde çok fiili; “Çok zor bir metin” sözünde çok sıfatı; “Çok yavaş konuştu.” cümlesinde çok, yavaş durum zarfını derecelendirir. Miktar zarfının görevi bu üç kullanımı birden kapsar.
Bir kelimenin çoklukla ilişkili olması onu otomatik olarak miktar zarfı yapmaz. “Fazla kitap getirildi.” sözünde fazla, kitap adını belirlediği için sıfattır. “Gereğinden fazla bekledik.” cümlesinde ise bekleme eyleminin derecesini artıran miktar zarfıdır. Aynı karşılaştırmayı “az öğrenci / az konuştu” sözlerinde de yapabilirsin.
“Neredeyse tamamlandı” ile “tamamen tamamlandı” ifadelerinin tamamlanma düzeyleri farklıdır. Neredeyse, işin bitmeye çok yaklaştığını fakat tamamlandığının söylenemeyeceğini; tamamen, işin tümünün bittiğini bildirir. Benzer biçimde “yeterince” sözcüğü, ancak verilmiş bir ölçütle karşılaştırıldığında istenen düzeyi karşılayıp karşılamadığımızı anlamamıza yardımcı olur.
Miktar zarfı sorularında en güvenilir yöntem “hangi sözcüğün derecesini değiştiriyor?” diye sormaktır. Sözcük önce sıfata mı, başka bir zarfa mı, fiile mi bağlanıyor? Verilen seçenekler içinde dereceyi artıran, azaltan ve karşılaştırma yapan ifadeleri dikkatle ayır. Açık bir ölçüt yoksa “yeterince” sözü tek başına kesin başarı kanıtı olmayabilir.
“Sunucu oldukça yavaş konuştu.” cümlesinde “oldukça” sözcüğünün görevi nedir?
Doğru cevap: B. A: Oldukça zaman bilgisi değil, derece bilgisi verir. B: Oldukça miktar zarfı, yavaş durum zarfını derecelendirir. C: Sunucu adı özne görevindedir; oldukça bu adı nitelemez. D: Cümlede oldukça ile belirtilen bir yer veya yön bulunmaz.
Miktar zarfını doğrudan fiile bağlayıp aradaki durum zarfını görmezden gelmek.
Miktar zarfı sıfatı, zarfı veya fiili derecelendirebilir.
Yer-Yön Zarfları ve Çekim Eki
Ek almadan yön bildiren yer-yön zarflarını çekim eki almış isimlerden ve sıfatlardan ayırır.
Konuyu öğren
Aşağı, yukarı, içeri, dışarı, ileri, geri, öte, beri gibi sözcükler eylemin yönünü çekim eki almadan bildirdiğinde yer-yön zarfıdır: “İçeri girdi.”, “Aşağı indi.”, “Geri çekildi.” Bu cümlelerde yön, eyleme bağlanmıştır. Fakat “İçeriye girdi.” sözünde içeriye yönelme eki aldığı için sözcük isim görevindedir; gelen ekin görev değişimini gözden kaçırma.
Aynı sözcük adın önünde sıfat da olabilir: “İleri fikirler tartışıldı.” sözünde ileri, fikirler adını niteler. “Birkaç adım ileri yürüdü.” cümlesinde ileri, yürümenin yönünü gösterir. Böylece sözcüklerin cümledeki kullanımı, onları görev bakımından ayırır.
Yer bildiren her sözcüğe yer-yön zarfı demek yanlış sonuç üretir. “Bahçede buluşalım.” cümlesindeki bahçede, -de bulunma hâli eki almış bir isimdir. “Bahçeye gidelim.” örneğinde bahçeye yönelme hâli eki almıştır. Sadece “Nereye?” sorusuna cevap vermesi, çekim ekli bir adın yer-yön zarfı olduğunu kanıtlamaz.
Yönergede “ek almadan yön bildirme” isteniyorsa seçeneklerdeki sözcüğün kökü ve aldığı ekler ayrı ayrı incelenmelidir. “Dışarı”, “dışarıda”, “dışarıya” benzer görünse de ilk sözcük zarf; diğerleri ekli isim olarak çözümlenir. Açıklamada yüklemle yön ilişkisinin kurulması da gereklidir.
Aşağıdaki cümle çiftlerinin hangisinde birinci cümlede yer-yön zarfı, ikinci cümlede çekim eki almış isim vardır?
Doğru cevap: D. A: Sıra terstir: dışarıya ekli isim, dışarı yön bildiren zarftır. B: Yukarıda ekli isim, yukarı zarf olduğundan istenen sıra yoktur. C: Her iki kullanımda da içeri sözcüğü çekim eki almıştır. D: Geri, dönme eyleminin yönünü ek almadan anlatır; geriye yönelme eki almış isimdir.
Yer bildiren her sözcüğü, çekim eki almış olsa da zarf saymak.
Yer-yön zarfında yön bildirimi ve çekim eki almamış olma birlikte aranır.
Soru Zarfları ve Sorunun Odağı
Fiilin zaman, durum, neden ve derecesini sorgulayan soru zarflarını soru sıfatı ve zamirinden ayırır.
Konuyu öğren
Soru zarfları eyleme ilişkin bilgi ister: Ne zaman geldin? Nasıl hazırladın? Neden ertelediniz? Ne kadar bekledik? Bu sorular sırasıyla zaman, durum, neden ve süre/derece bilgisini sorgular. “Ne zaman?” söz grubu ile “hangi gün?” sorusu benzer bilgi isteyebilir; ancak hangisi bir adı belirliyor, hangisi fiilin zamanını soruyor diye ayrıca bakılmalıdır.
“Hangi kitabı seçtin?” cümlesinde hangi, kitap adını belirleyen soru sıfatıdır. “Kim geldi?” cümlesinde kim, bir varlığı temsil eden soru zamiridir. “Nasıl geldin?” cümlesinde nasıl, gelme eyleminin yapılışını sorguladığı için soru zarfıdır. Soru sözcüğünü tür bakımından adlandırırken yalnız soru işaretinin bulunmasına güvenme.
Bir metne uygun soru hazırlama görevi, cevabı metinde bulunan ve istenen bilginin türünü sorgulayan soruları seçmeyi gerektirir. Örneğin kayıt “gösteri cuma günü başladı, oyuncular sırayla sahneye çıktı” diyorsa “Ne zaman başladı?” ve “Nasıl çıktı?” sorularının cevapları kayıtlıdır. “Neden ertelendi?” sorusuna cevap yoksa bu soruyu sormak ek bilgi gerektirir.
Sorunun sözcüğünü değil hedefini kontrol et: “Ne kadar sürdü?” süre sorabilir; “Ne kadar kitap?” ise adın miktarını sorduğu için soru sıfatı işlevindedir. Hem anlamı hem bağlandığı sözcüğü denetlemek güçlü çeldiricileri elemenin yoludur.
“Yöneticiler toplantıyı neden ertelediler?” cümlesindeki “neden” hangi bilgiyi sorgular?
Doğru cevap: A. A: Neden, erteleme eyleminin gerekçesini sorgulayan soru zarfıdır. B: Salon bilgisi nerede sorusuna karşılık gelir, neden sorusuna değil. C: Kişi sayısını kaç kişi sorusuyla öğrenebiliriz. D: Yöneticilerin kimliğini kim sorusuyla öğrenebiliriz.
Soru sözcüğünün mutlaka zarf olduğunu varsayıp adın yerini tutup tutmadığını incelememek.
Soru zarfı fiile yönelir; soru sıfatı adı belirler, soru zamiri adın yerine geçer.
Sıfat, Zarf ve Zamir Arasındaki Sınır
Bir sözcüğün ad niteleme, eylem belirleme veya adın yerini tutma görevlerini karşılaştırır.
Konuyu öğren
Sözcük türünü belirlemede en yaygın yanılgı, biçim değişmediyse görevin de değişmediğini düşünmektir. “Dostça davranış” sözünde dostça, davranış adını niteler; “Dostça davrandı.” cümlesinde davranma eylemini belirler. “Akıllıca öneri” ile “Akıllıca cevapladı.” arasında da benzer ayrım vardır. Aynı ekle türemiş iki kullanımın görevini yalnız görünüşüne bakarak açıklamak yeterli değildir.
Bir başka karşılaştırma “her / hepsi / hep” sözleridir. “Her öğrenci geldi.” cümlesinde her, öğrenci adını belirleyen sıfattır. “Öğrencilerin hepsi geldi.” cümlesinde hepsi, öğrencileri temsil eden zamirdir. “Öğrenciler hep gelir.” cümlesinde hep, gelme eyleminin sürekliliğini belirten zarf görevindedir.
“Sabah”, “geç”, “ileri” gibi sözcükler isim, sıfat veya zarf olarak karşımıza çıkabilir. “Geç saatler” sözünde geç sıfat; “Geç uyandım” cümlesinde geç zaman zarfıdır. “İleri fikirlere açığız.” sözünde ileri fikirler adını niteler; “İleri yürüdü.” örneğinde yön belirtir. Bağlamı kırparak yapılan sorulara dikkat et: Sözcüğün neye bağlandığı görünmelidir.
Çözerken sözcük için bir görev kartı oluştur: Adı niteliyorsa sıfat, adın yerine geçiyorsa zamir, fiili/fiilimsiyi/sıfatı/zarfı belirliyorsa zarf. Zor seçeneklerde iki aşamalı bir çözümleme gerekir; önce sözün görevini, sonra hangi zarf türü olduğunu göster.
“Her öğrenci salona girdi; öğrencilerin hepsi yerleşti; görevli hep bekledi.” cümlesinde sırasıyla “her”, “hepsi” ve “hep” hangi görevlerdedir?
Doğru cevap: D. A: Her öğrenci sözünde her adın önündedir; zarf değildir. Son kullanımda hep bekleme eylemini belirler. B: Hepsi adın yerini tutar, zarf değildir; hep de zamir olarak kullanılmamıştır. C: Her adın yerini tutmaz, adın önünde onu belirler; hepsi ise zamirdir. D: Her, öğrenci adını belirler; hepsi adın yerine geçer; hep beklemenin sürekliliğini gösterir.
Benzeyen sözcükleri yalnız biçimlerinden dolayı aynı türde sınıflandırmak.
Önce ad mı fiil mi etkilendi, sonra sözcük türünü seç.
Zarf-Fiillerle Zaman ve Durum Bağı
-ınca, -erek, -meden gibi biçimlerin cümlede kurduğu zaman veya yapılış biçimi ilişkisini bağlama göre çözümler.
Konuyu öğren
Zarf-fiil, fiil kök veya gövdesine eklenen çeşitli eklerle başka bir fiile bağlanıp zaman, durum gibi ilişkiler kuran biçimdir. “Kapı açılınca içeri girdik.” sözünde açılınca, içeri girmenin ne zaman gerçekleştiğini gösterir. “Gülümseyerek cevapladı.” sözünde gülümseyerek, cevaplama eyleminin nasıl yapıldığını anlatır. İkisinde de fiil kökenli yapı vardır fakat cümledeki anlam görevi aynı değildir.
“-meden” biçimi bir eylemin yapılmadan başka eyleme geçildiğini gösterebilir: “Notları okumadan yayımlamadı.” Buradaki söz, yayımlama eyleminin öncesinde bir eylemin gerçekleşip gerçekleşmediği bilgisini verir. “Kimseyi uyandırmadan çıktı.” sözünde ise uyandırmama durumu, çıkmanın nasıl yapıldığına ilişkin bir açıklama olarak değerlendirilebilir. Sınıflandırmada bütün cümleyi okumak gerekir.
Soru düzenleme etkinliklerinde iki koşul sıkça birlikte gelir: zaman ilişkisi korunacak, durum bilgisi değişecek. “Kutu açılınca belgeleri dikkatle ayırdı.” cümlesinden dikkatle kaldırılırsa açılınca ile kurulan zaman bağı korunur; fakat kutunun ne zaman açıldığı yine kutu açılınca biçimiyle belirtilir. “Kutu açılarak” yazmak anlam ilişkisini değiştirir.
Önce iki eylemi ayır: yan eylem ve temel eylem. Sonra “Ne zaman?” ve “Nasıl?” sorularını dene. İki yorum da mümkün görünüyorsa somut bağlam kanıtına dön; yalnız eke bakıp karar verme. MEB etkinliğinde “bakarak seslenmek” ve “girince sürpriz yapmak” örneklerinin ayrı türlerde ele alınması bu mantığı gösterir.
I. “Rehber gülümseyerek konuştu.” II. “Rehber gelince sunum başladı.” Bu sözlerde zarf-fiil gruplarının temel görevleri sırasıyla hangisidir?
Doğru cevap: C. A: İkinci cümlede gelince konuşmanın biçimini değil sunumun başlama zamanını gösterir. B: İlk cümlede gülümseyerek bir zaman noktası değil konuşma biçimi bildirir. C: Gülümseyerek konuşmanın biçimini; gelince sunumun zamanını belirtir. D: İlk ve ikinci cümlelerin görevleri ters verilmiştir.
-ınca ve -erek gibi ekleri, cümleyi okumadan tek ve değişmez bir görev etiketiyle çözmek.
Zarf-fiilin anlamı eylemler arasındaki bağdan çıkar.
Zarfın Etki Alanını Belirleme
Bir zarfın hangi fiile, sıfata veya başka zarfa bağlandığını göstererek yanlış kapsam yorumlarını düzeltir.
Konuyu öğren
Bir cümlede birden çok zarf bulunabilir ve bu zarflar farklı sözcükleri etkileyebilir. “Sunucu çok yavaş konuştu.” cümlesinde yavaş, konuştu fiilini; çok ise yavaş zarfını derecelendirir. “Sunucu oldukça sakin konuştu.” örneğinde de oldukça sakin sözünü derecelendirir. Katmanları ayırmadan yapılan çözümleme, miktar ve durum zarflarını karıştırabilir.
“Daha önce” ve “daha dikkatli” sözleri dış görünüşte benzese de sonra gelen sözün görevi farklıdır. “Daha önce geldik.” ifadesinde önce zaman zarfı, daha onu derecelendiren miktar zarfı; “Daha dikkatli baktık.” cümlesinde dikkatli durum zarfı, daha derecelendirme zarfıdır. İki durumda da daha sözcüğünü fiilin doğrudan nasıl yapıldığını anlatan durum zarfı saymak doğru değildir.
Söz dizimindeki değişiklik, zarfın bağlandığı eylemi değiştirebilir: “Görevli hızla açılan kapıyı işaret etti.” cümlesinde hızla, kapının açılmasıyla ilgilidir. “Görevli açılan kapıyı hızla işaret etti.” cümlesinde ise hızla, işaret etme eylemini belirler. Her iki cümlede de aynı sözcükler bulunsa da anlatılan hareketin nasıl gerçekleştiği farklıdır.
Çözüm için zarfın altını çizip hemen yanındaki sözcüğe karar vermek yerine anlam ilişkisini test et: “Neyi hızlı yaptı?”, “Neyi çok yaptı?”, “Neyi daha yaptı?” gibi soruları sor. Verilen açıklamanın gerçekten o sözcüğün görevini karşılayıp karşılamadığını her seçenekte yeniden denetle.
“Öğrenci çok güzel okudu.” cümlesindeki iki zarfın etki alanı hangi seçenekte doğru açıklanır?
Doğru cevap: B. A: Çok zaman bildirmez; güzel öğrenci adını nitelemiyor, okumayı belirliyor. B: Çok bir miktar zarfı olarak güzel zarfını derecelendirir; güzel okumanın nasıl yapıldığını bildirir. C: Çok öğrenci sayısını belirtmiyor, güzel de zaman zarfı değildir. D: Cümlede yön veya güzel sözünün belirlediği kitap adı bulunmaz.
Her iki zarfın da doğrudan aynı fiile bağlandığını varsaymak.
Zarfın kendi türünü belirlemeden önce etki ettiği sözcüğü bul.
Anlamı Koruyarak Zarfla Metin Düzenleme
Metindeki zaman, durum ve sıklık bilgilerini çarpıtmadan istenen zarf değişikliğini uygular.
Konuyu öğren
Bir cümleyi yeniden yazarken yalnız kelime türünü doğru seçmek yeterli değildir; eski cümleden korunması istenen bilgiler de değişmemelidir. “Ekip sabah belgeleri dikkatle taradı, akşam notları hızlıca ayırdı.” cümlesinde iki eylemin zamanı ve yapılış biçimi ayrı ayrı verilmiştir. Eğer işlerin zamanları yer değiştirilecekse dikkatle ve hızlıca sözcükleri ilgili eylemlerle korunmalıdır.
Düzenleme yönergesini üç sütunda düşün: korunacak bilgi, değiştirilecek bilgi, eklenmesi yasak yeni bilgi. “Yalnız durum zarfını kaldır” deniyorsa zaman zarfı silinmemeli; “yalnız sıklığı artır” deniyorsa haftanın tarih aralığı değişmemelidir. Bu denetim, bir seçenek kulağa doğal geldiği için onu işaretleme hatasını azaltır.
“Sabah” ve “akşam” gibi zaman bilgilerini çevirirken eylemlerin sırası da değişebilir. Ancak “Sabah notları hazırladı, akşam düzenledi.” yerine “Akşam notları hazırladı, sabah düzenledi.” denirse artık düzenlemenin hazırlıktan önce olması gibi yeni, istenmeyen bir anlam doğabilir. Soru metni bu tür bir sıralama değişikliğine izin veriyor mu dikkat et.
İki koşullu sorularda her seçeneğe bir kontrol çizelgesi uygula. Örneğin koşullar “tarama akşam gerçekleşsin” ve “tarama dikkatle yapılsın” olsun. Bir seçenek ilkini sağlayıp ikincisini bozuyorsa doğru değildir. Böyle sorularda dört seçenek de dil bilgisel olarak düzgün olabilir; tek doğru, bütün koşulları birlikte koruyandır.
“Ekip sabah belgeleri dikkatle taradı; akşam notları hızlıca sınıflandırdı.” cümlesindeki iki işin yalnız zamanları yer değiştirecek, yapılış biçimleri korunacaktır. Hangisi uygundur?
Doğru cevap: C. A: İşlerin zamanları korunmuş, durum zarfları yer değiştirmiştir. B: Zamanlar değişse de her işin yapılış biçimi bozulmuştur. C: İki zaman zarfı yer değiştirir; dikkatle taramaya, hızlıca sınıflandırmaya bağlı kalır. D: Tarama akşama alınmış fakat ikinci işin zamanı sabaha taşınmamıştır.
Düzenlemede yalnız bir koşulu yerine getirip diğer korunacak bilgiyi değiştirmek.
Revizyon sorusunda her seçenek bütün koşulları aynı anda sağlamalıdır.
Beş Zarf Türünü Birlikte Çözümleme
Aynı metindeki durum, zaman, miktar, yer-yön ve soru zarflarını ve birbirleriyle ilişkilerini çok aşamalı inceler.
Konuyu öğren
Gerçek metinlerde farklı zarf türleri aynı anda yer alabilir. “Dün içeri sessizce girdik.” cümlesinde dün zaman, içeri yer-yön, sessizce durum bildirir. “Çok yavaş yürüdük.” cümlesinde çok miktar zarfıdır; yavaş durum zarfıdır. Bir metindeki tüm zarfları doğru bulmak, her birini eylem ya da başka sözcükle ilişkilendirerek mümkündür.
Karma sorularda bazı örnekler kasıtlı olarak ekli isim, soru sıfatı veya zamir içerir. “Hangi öğrenci içeri girdi?” sözünde hangi, öğrenci adını belirleyen soru sıfatıdır; içeri yer-yön zarfıdır. “Kim erken geldi?” cümlesinde kim zamir, erken zaman zarfıdır. Benzer sesleri olan ifadeleri tek tür altında toplamak ciddi hata doğurur.
Açıklamaları denetleyen sorularda birden çok ifade doğru, yalnız biri yanlış olabilir. Örneğin “Daha sonra belgeler içeri taşındı.” cümlesinde sonra zaman, içeri yön bildirir. “Görevliler oldukça dikkatli davrandı.” cümlesinde oldukça, dikkatli durum zarfını derecelendirir. Bir seçeneğin yanlışlığını göstermek için ilgili sözcüğün gerçekten hangi sözcüğe bağlandığını kanıtla.
Çözüm sırası şöyle olmalıdır: Önce cümleleri ayrı ayrı oku; ardından zarfları işaretle; her zarfı zaman/durum/miktar/yer-yön/soru olarak sınıflandır; çok ve oldukça gibi derecelendirme sözcüklerinin hedefini ayrıca belirle; son olarak çekim eki alan adları ve soru sıfatlarını ayır. Bu düzenli inceleme, çok aşamalı sorularda hata payını azaltır. Sayısal kayıtlar üzerinde “daha”, “yeterince”, “biraz” gibi derecelendirme zarflarını değerlendirirken iddiayı somut veriyle karşılaştır; kaynakta belirtilmeyen anlama düzeyi, neden veya geleceğe ilişkin kesin sonuç ekleme.
“Dün dosyalar içeri taşındı. Görevli oldukça yavaş yürüdü.” cümlelerindeki altı çizili kabul edilen dün, içeri, oldukça ve yavaş sözcüklerinin türleri sırasıyla hangisidir?
Doğru cevap: A. A: Dün zamanı, içeri yönü, oldukça dereceyi, yavaş eylemin yapılış biçimini belirtir. B: İçeri yön bildirir, durum değildir; yavaş ise yer-yön değil durum zarfıdır. C: Dün eylemin yapılışını değil zamanını; oldukça zamanı değil dereceyi bildirir. D: Oldukça miktar zarfıdır; yavaş eylemin nasıl yapıldığını anlatır.
İkili zarf gruplarını bölmeden çözümleyip “çok yavaş”ın tamamını tek tür saymak.
Her zarf için ayrı bağ ve ayrı tür göster.